Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri Nelerdir?

Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri Nelerdir? Nedir?

Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri Nelerdir?

Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri: beyitlerde kurulanlar (gazel, kaside, mesnevi, kıt'a, müstezat), dörtlüklerle kurulanlar (rubai, murabba, şarkı, tuyuğ) ve bentlerle kurulanlar (muhammes, terkibibend, terciibend, tahmis, taştir) olmak üzere üç grupta incelenir. Divan edebiyatı nazım biçimlerinin nelerden oluştuğuna ve türlerini açıklayalım.

Beyitlerle Kurulan Nazım Biçimleri

Gazel

Beyitler halinde yazılır. Beyit sayısı 5 ile 15 arasında değişir. Gazelin birinci beyitindeki mısralar birbiriyle kafiyeli, sonraki beyitlerin birinci mısraları serbest, ikinci mısraları birinci beyitle kafiyelidir. Kafiye düzeni "aa - b a -c a - d a - e a ... " şeklindedir. Gazelin ilk beyitine "matla", son beyitine "makta", en güzel beyitine "beytül gazel" denir. Makta beyitinde şairin adı ya da mahlası geçer. Bütün beyitleri aynı temayı işleyen gazellere "yek-ahenk gazel", her beyti aynı değerde olan gazellere ise "yek-avaz gazel" adı verilir. Gazellere isim konulmaz . Ayrı kelimeler halinde redifleri varsa bu tür gazeller gönlüm gazeli (gönlüm redifli gazel) gibi rediflerine göre anılır. Gazellerde belli bir vezin zorunluluğu olmadığı için aruzun hemen her kalıbıyla yazılabilir.

✦ Genellikle aşk, güzellik ve şarap konularını işler.

✦ En az 5, en çok 15 beyitten oluşur.

✦ Divan edebiyatında en çok kullanılan nazım biçimidir.

✦ İlk beytine matla, son beytini makta denir.

✦ En güzel beyit beytü'l gazel, şairin mahlasının geçtiği beyit taç beyit adını alır.

✦ Bütün beyitler aynı güzellikteyse yek-âvâz, aynı konudan söz ediyorsa yek-ahenk adını alır.

✦ Uyak düzeni aa, ba, ca, da... şeklindedir.

Kaside

Övmek ya da yermek amacıyla söylenen şiir türüdür. Ancak gelişimini daha çok, övgü şiiri olarak sürdürmüştür. Beyitler halınde yazılan nazım şekilleri arasında yer alan kasidenin beyit sayısı genellikle 33 - 99 arasında değişir. Fakat beyit sayısı otuz üçün altında, yüzün üzerinde olan kasideler de vardır.

✦ Devlet ve din büyüklerini öven şiirlerdir.

✦ En az 33 en çok 99 beyitten oluşur.

✦ İlk beyit matla, son beyit makta, şairin mahlasının geçtiği beyit taç adını alır.

✦ En güzel beytine beytü'l kasid denir.

✦ Konularına göre tevhit, münacat, naat adlarını alır.

✦ Uyak düzeni aa, ba, ca, da... şeklindedir.

✦ Belli bir yazılış yöntemi vardır:

✦ İlk bölümde bir tasvir yapılır. (Nesip, teşbip)

✦ Asıl konuya giriş yapılır. (Girizgâh beyti)

✦ Şiire konu olan kişi övülür. (Methiye)

✦ Araya bir gazel alınabilir. (Tegazzül)

✦ Şair kendini över. (Fahriye)

✦ Allah'a yalvararak şiir bitirilir. (Dua)

Mesnevi

Beyitlerle yazılan ve her beytin dizeleri kendi arasında kafiyeli olan bir nazım şeklidir. Kafiye düzeni "a a, b b, cc, dd, ee ..." şeklindedir. Mesnevinin beyit sayısı sınırsızdır. Beyitler arasında kafiye zorunluluğu olmaması nedeniyle bu nazım şekli, çok uzun konuları anlatmaya son derece uygundur. Bu nazım türünde genellikle aşk, savaş, kahramanlık vb. konular işlenmiştir. "Leyla ile Mecnun", "Ferhat ile Şirin" gibi aşk hikayeleri ise mesnevi türünün en seçkin örnekleri arasında yer alır. Divan şiirinde, bir şairin mesnevi türünde üstat olarak kabul edilebilmesi için beş mesnevi yazması gerekirdi. Bu şiir geleneğinde, aynı şairin beş mesnevini toplayarak oluşturduğu kitaba ise "hamse" adı verilirdi. Hamse yazma geleneği ilk olarak İran edebiyatında Genceli Nizami tarafından başlatılmış ve bu şair hamsesini Penç Genç (Beş Genç) olarak isimlendirmiştir.

✦ Türk edebiyatına Fars edebiyatından geçmiştir.

✦ Savaş, aşk, din ve ahlâk konularını işler.

✦ Bugünkü hikâye ve romanın, sözlü edebiyat dönemindeki destanın divan edebiyatındaki karşılığıdır.

✦ Divan edebiyatının en uzun nazım şeklidir.

✦ Beyit sayısı sınırsızdır.

✦ Aruzun kısa kalıplarıyla yazılır.

✦ Uyak düzeni aa, bb, cc, dd... şeklindedir.

✦ Divan şiirinde bir şairin beş mesnevisine hamse denir.

✦ Türk edebiyatının ilk mesnevisi Yusuf Has Hacip’in yazdığı Kutadgu Bilig’dir.

Divan Edebiyatı Nazım Biçimlerini Şema

Kıt’a

✦ Bir nükte, bir yergi, bir düşünce gibi özel konuları işler.

✦ En az 2 en çok 12 beyitten oluşur.

✦ Genellikle makta ve matla beyti olmayan gazel gibidir.

✦ Beyitler arasında anlam birliği vardır.

✦ Genellikle şair mahlasını kullanmaz.

✦ Uyak düzeni xaxa şeklindedir.

Müstezat

Arapça ziyade (artırılmış, eklenmiş) anlamına gelen bu sözcük, divan şiirinde gazel türünün güzel bir şeklidir. Gazelden türetilmiş bir şiir türüdür. Kısa mısralara "ziyade" adı verilir. Bu eklemeler gazele yeni bir ahenk katmak ve anlamı daha da güçlendirmek amacıyla yapılır. Ziyadeler, kafiye bakımından asıl mısralara bağlıdır. Müstezatlarda ziyadeler okunsa da okunmasa da anlam güzelliğinin bozulmaması gerekir. Kısa parçalar çıkarıldığı zaman anlamda bir bozulma oluyorsa bu tür müstezatlar başarılı sayılm az . Bundan dolayı müstezatta başarılı olmak oldukça zordur. Bu nazım şekline divan şairleri fazla bir ilgi göstermemiştir.

✦ Her mısranın altında ziyadesi (kısa mısra) vardır.

✦ Kısa mısra, uzun mısranın anlatımını tamamlar.

✦ Uzun ve kısa mısralar gazel gibi kafiyelenir.

Dörtlüklerle Kurulan Nazım Biçimleri

Rubai

Divan edebiyatına İran edebiyatından geçmiş dört mısralık bir nazım şekli olup halk edebiyatındaki maniye benzer. Birinci, ikinci ve dördüncü mısralar birbiriyle kafiyeli, üçüncü mısra serbesttir. Bu türün en büyük şairi şüphesiz İranlı Ömer Hayyam'dır. Türk edebiyatında ise Mevlana'nın yazmış olduğu Farsça rubailer bu türün edebiyatımızda yayılmasını sağlamıştır. Kara Fazlı ve Fuzuli 16. yüzyılda rubainin en güzel örneklerini vermişlerdir. Bu nazım şekli, 17. yüzyıl divan şiirinde altın çağını yaşamış ve Azmizade Haleti bin kadar rubai yazmıştır. Cumhuriyet döneminin rubai ustası ise hiç kuşkusuz Yahya Kemal Beyatlı olmuş ve rubailerini "Hayyam Rubaileri" adlı eserinde toplamıştır.

✦ Türk edebiyatına Fars edebiyatından geçmiştir.

✦ Yaşam felsefesi, tasavvuf, aşk konuları işlenir.

✦ Dört mısralık bir bent ile kurulan nazım biçimidir.

✦ Belirli aruz kalıbıyla yazılır.

✦ Özlü, nükteli anlatıma sahiptir.

✦ Uyak düzeni maniye benzer.

✦ En büyük ustası İranlı Ömer Hayyam'dır.

Tuyuğ

Tuyuğun kelime anlamı "kapalı, gizli, imalı, cinaslı söz"dür. demektir. Arap ve İran edebiyatlarında görülmeyen mim nazım şekillerimizden biridir. Kaynağı halk edebiyatındaki manidir. Tuyuğ; mani ve rubaiye benzer.

✦ Divan edebiyatına Türklerin kazandırdığı nazım biçimidir.

✦ Konu, mısra sayısı ve uyak örgüsü bakımından rubaiye ve maniye benzer.

✦ Aruzun 11’li heceye uyan bir kalıbıyla yazılır.

✦ Azeri ve Çağatay edebiyatında gelişmiştir.

Murabba

✦ Hemen her konu işlenebilir.

✦ En az 3, en çok 7 bentten oluşur.

✦ Dörder mısralık bentlerden oluşur.

✦ Şarkıdan bestelenmek için yazılmaması ve dilinin ağır olmasıyla ayrılır.

✦ Uyak düzeni aaaa, bbba, ccca… şeklindedir.

Şarkı

Şarkı, bestelenmek için yazılan bir nazım şeklidir. Bu nazım şekli, halk edebiyatındaki türkü ve koşmanın yansıması gibidir. Bundan dolayı divan şiirinde şarkı türünün ortaya çıkmasında halk şiirindeki "türkü" ve
"koşma"nın önemli bir etkisinin olduğu söylenebilir. Genellikle dört mısralı bentlerle yazılmakla birlikte, beş veya altı mısralık bentlerle yazılanları da vardır. Şarkıda her bendin üçüncü mısrasına miyan (orta) ya da
miyanhane; sonda tekrarlanan mısraya ise nakarat adı verilir. Miyan, şarkının en güzel ve en dokunaklı bölümünü oluşturur; nakaratsa her bendin sonunda tekrarlanan ve bendin anlamı ile yakından ilgili olan mısradır.

✦ Türklerin şarkıdan esinlenerek Divan edebiyatına kazandırdığı bir nazım biçimidir.

✦ Aşk ve güzellik konusunu işleyen bestelenmiş şiirlerdir.

✦ En az 2 en çok 5 dörtlükten oluşur.

✦ Nedim'in öncülüğünü yaptığı nazım biçimidir.

✦ Genellikle son mısralar nakarat olmak üzere uyak düzeni aaaa, bbba, ccca… şeklindedir.

Bentlerle Kurulan Nazım Biçimleri

Muhammes

✦ Hemen her konuda yazılabilir.

✦ Her bendi 5 mısradan oluşur. Bu biçimle oluşturulan şarkılar da vardır.

✦ Uyak düzeni aaaaa, bbbba, cccca… şeklindedir.

Terkib-i Bend

Farklı uyaklara sahip birkaç bentten oluşan ve bentlerinin sonunda, uyakları aynı birer beyte sahip olan nazım şeklidir. Bent sayısı 5-15 arasında değişir. Bentlerin kafiye düzeni gazel gibidir. Bentlerin (kıta, terkiphane) sonunda "vasıta" adı verilen bir beyit bulunur ve her bendin sonunda farklı vasıta beyitleri kullanılır.

✦ Yaşamdan şikâyet, felsefi düşünceler, toplumsal yergiler; mersiye, hicviye, methiye gibi konular işlenebilir.

✦ En az 5 en fazla 15 bentten oluşur.

✦ Bent aralarında birer vasıta beyti bulunur.

✦ Vasıta beytinde mısralar kendi arasında kafiyelidir.

✦ Uyak örgüsü aa ba ca… dd şeklindedir.

✦ En ünlü terkib - i bend Bağdatlı Ruhî'nindir. Buna en güzel nazireyi de Ziya Paşa yazmıştır.

Terci-i Bend

"Terci" kelimesi "tekrar etme, geri çevirme, döndürme" anlamına gelir. Divan edebiyatında "hane" adı verilen ve gazel biçiminde kafiyelenen çoğunlukla 5-10 beyitlik şiir parçalarına ve "vasıta" adı verilen ve sürekli
tekrarlanan ve bu yolla oluşan nazım biçimidir. Fakat vasıta beyti her hanenin sonunda değişirse terkibibent olur. Terciibendin her şiir öbeğine "hane" ya da "tercihane" denir. Tercihane vasıta beytiyle birlikte "bent" adıyla anılır. Şair, mahlasını son tercihanede söyler. Vasıta beytinin, her bendin sonunda tekrarlanması terciibentlerde konu bütünlüğü sağlar. Bundan dolayı bu nazım şeklinde başarılı olmak oldukça zordur.

✦ Dinî konuların ve soyut kavramların ele alındığı nazım biçimidir.

✦ Terkib-i bendin aksine vasıta beyti her bendin sonunda aynen tekrar edilir.

✦ Diğer özellikleri terkib-i bendle aynıdır.

Tahmis

Bir gazelin her beytinin başına, başka bir şair tarafından aynı vezin ve uygun kafiye ile üç mısra eklenmesiyle oluşturulan nazım şekline tahmis (beşleme) denir. Beyit düzeninin bent düzenine dönüştürülmesi yoluyla oluşturulan tahmiste, beyitlerin başına eklenen mısralar kafiye bakımından her beyitin ilk mısrası ile kafiyelidir. Ayrıca asıl beyit ile eklenen mısraların anlam bakımından kaynaşması gerekir. Gazelin makta beyitinde olduğu gibi tahmiste de şair son beyte eklediği mısraların birinde mahlasını söyler.

Taştir

Bir beyitin iki mısrası arasına aynı vezin ve kafiyede üç mısra eklenerek oluşturulan nazım şekline taştir adı verilir. Taştir divan edebiyatında pek kullanılmamıştır. Nedim birkaç taştir yazmış, Yahya Kemal'in, Baki'nin gazelinden hareketle yazmış olduğu taştir çok tanınan taştirlerden biri olmuştur.

Nazire

Bir şairin, başka bir şairin beğendiği bir şiirine konu, biçim, ölçü ve kafiye bakımından benzer olarak yazdığı şiire nazire denir. Bu bir taklit değildir; bazen nazire, şiirin aslından daha güzel olur. Nazirede amaç kendini geliştirmek, üstünlük sağlamak, yarışmaktır. Bu türe hem Doğu hem de Batı edebiyatlarında rastlanır. Doğu edebiyatlarında nazire genellikle gazel türünde görülmekle birlikte kimi zaman Leyla ile Mecnun, Hüsrev ve Şirin gibi hikayeler de bu gelenek içinde işlenmiştir. Alay ve şaka yollu yazılanlarına tezhil veya hezl denir.

Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri Testi


Yorum Yaz